સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ: જાણો અતૂટ આસ્થાના 1000 વર્ષ પર પ્રધાનમંત્રી મોદીએ શું કહ્યું?

સોમનાથ... આ શબ્દો સાંભળીને આપણા મન અને હૃદયમાં ગર્વ અને શ્રદ્ધાની ભાવના ભરાઈ જાય છે. ભારતના પશ્ચિમ કિનારે, પ્રભાસ પાટણ નામના સ્થળે ગુજરાતમાં સ્થિત, સોમનાથ ભારતના આત્માનું શાશ્વત સ્વરૂપ છે. દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રમમાં ભારતના 12 જ્યોતિર્લિંગોનો ઉલ્લેખ છે. જ્યોતિર્લિંગનું વર્ણન "સૌરાષ્ટ્ર સોમનાથમ ચ..." પંક્તિથી શરૂ થાય છે જેનો અર્થ થાય છે કે જ્યોતિર્લિંગોમાં સોમનાથનો ઉલ્લેખ સૌપ્રથમ થાય છે. આ આ પવિત્ર સ્થળના સભ્યતા અને આધ્યાત્મિક મહત્વનું પ્રતીક છે.

એટલે કે, સોમનાથ શિવલિંગના દર્શન કરવાથી વ્યક્તિ તેના બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે. મનની બધી પુણ્ય ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે, અને મૃત્યુ પછી, આત્મા સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે. કમનસીબે, આ જ સોમનાથ, જે એક સમયે લાખો લોકોની ભક્તિ અને પ્રાર્થનાનું કેન્દ્ર હતું, તે વિદેશી આક્રમણકારોનું નિશાન બન્યું જેનો હેતુ વિનાશ હતો. 2026 નું વર્ષ સોમનાથ મંદિર માટે ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે આ વર્ષે મહાન મંદિર પરના પ્રથમ હુમલાની 1000મી વર્ષગાંઠ છે. જાન્યુઆરી 1026 માં ગઝનીના મહમૂદે મંદિર પર મોટો હુમલો કર્યો, તેને તોડી પાડ્યો. આ હુમલો શ્રદ્ધા અને સભ્યતાના મહાન પ્રતીકનો નાશ કરવાનો એક હિંસક અને બર્બર પ્રયાસ હતો.

સોમનાથ હુમલો માનવ ઇતિહાસની સૌથી મોટી દુર્ઘટનાઓમાંની એક છે. છતાં એક હજાર વર્ષ પછી મંદિર તેના તમામ ગૌરવમાં ઉભું છે. વર્ષ 1026 પછી મંદિરને તેના સંપૂર્ણ ગૌરવમાં ફરીથી બનાવવા માટે સમયાંતરે પ્રયાસો ચાલુ રહ્યા. મંદિરનું વર્તમાન સ્વરૂપ 1951માં આકાર પામ્યું. યોગાનુયોગ વર્ષ 2026 એ સોમનાથ મંદિરના પુનર્નિર્માણના 75 વર્ષ પૂર્ણ થવાનું પણ ચિહ્ન છે. મંદિરનું પુનર્નિર્માણ 11 મે, 1951ના રોજ પૂર્ણ થયું હતું. મંદિરના દરવાજા દર્શન માટે ખોલવામાં આવ્યા ત્યારે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની હાજરીમાં આયોજિત સમારોહ ઐતિહાસિક હતો.

1026માં એક હજાર વર્ષ પહેલાં સોમનાથ પર થયેલા પ્રથમ હુમલા અને ત્યારબાદ તેના રહેવાસીઓની ક્રૂરતા અને વિનાશનું વર્ણન અસંખ્ય ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં વિગતવાર કરવામાં આવ્યું છે. આ અહેવાલો વાંચીને હૃદયદ્રાવક બને છે. દરેક પંક્તિમાં ક્રૂરતાના નિશાન સ્પષ્ટ દેખાય છે, એક એવી દુર્ઘટના જેની પીડા આટલા સમય પછી પણ અનુભવાય છે.

આપણે કલ્પના કરી શકીએ છીએ કે, તે સમયગાળા દરમિયાન ભારત અને તેના લોકોના મનોબળ પર તેની કેટલી ઊંડી અસર પડી હશે. સોમનાથ મંદિરનું આધ્યાત્મિક મહત્વ ખૂબ જ હતું. તેણે મોટી સંખ્યામાં લોકોને આકર્ષ્યા. તે મજબૂત આર્થિક ક્ષમતા ધરાવતા સમાજ માટે પ્રેરણા પણ હતું. આપણા દરિયાઈ વેપારીઓ અને ખલાસીઓએ તેની ભવ્યતાની વાર્તાઓ દૂર દૂર સુધી ફેલાવી.

સોમનાથ પરના હુમલા અને ત્યારબાદ ગુલામીના લાંબા ગાળા છતાં, હું આજે પૂરા વિશ્વાસ અને ગર્વ સાથે કહેવા માંગુ છું કે સોમનાથની ગાથા વિનાશની ગાથા નથી. તે ભારત માતાના લાખો બાળકોના સ્વાભિમાનની ગાથા છે, એક ગાથા જે છેલ્લા 1,000 વર્ષોથી ચાલી રહી છે. તે ભારતના લોકોની અતૂટ શ્રદ્ધાની ગાથા છે.

1026માં શરૂ થયેલી મધ્યયુગીન બર્બરતાએ બીજાઓને સોમનાથ પર વારંવાર હુમલો કરવા પ્રેરણા આપી. આ આપણા લોકો અને આપણી સંસ્કૃતિને ગુલામ બનાવવાના પ્રયાસો હતા. પરંતુ જ્યારે પણ મંદિર પર હુમલો થયો, ત્યારે આપણી પાસે મહાન પુરુષો અને સ્ત્રીઓ હતા જેઓ તેનું રક્ષણ કરવા માટે ઉભા થયા અને સર્વોચ્ચ બલિદાન આપ્યું. અને દરેક વખતે પેઢી દર પેઢી, આપણી મહાન સંસ્કૃતિના લોકો સ્વસ્થ થયા મંદિરનું પુનર્નિર્માણ કર્યું અને તેને પાછું જીવંત કર્યું.

મહમૂદ ગઝનવી લૂંટ ચલાવીને ચાલ્યો ગયો, પણ તે સોમનાથ પ્રત્યેની આપણી ભક્તિ છીનવી શક્યો નહીં. સોમનાથ પ્રત્યેની આપણી આસ્થા અને વિશ્વાસ વધુ મજબૂત બની છે. લાખો ભક્તોમાં તેની ભાવના શ્વાસ લે છે. 1026ના હજાર વર્ષ પછી, આજે પણ 2026માં, સોમનાથ મંદિર દુનિયાને સંદેશ આપી રહ્યું છે કે વિનાશની માનસિકતા ધરાવતા લોકોનો નાશ થાય છે, જ્યારે સોમનાથ મંદિર આપણી શ્રદ્ધાના મજબૂત પાયા તરીકે ઊભું છે. તે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત, શક્તિનો સ્ત્રોત રહે છે.

આપણે સૌભાગ્યશાળી છીએ કે, આપણે એવી ભૂમિ પર રહીએ છીએ જ્યાં દેવી અહિલ્યાબાઈ હોલકર જેવા મહાન વ્યક્તિત્વને જન્મ આપ્યો છે. તેમણે ભક્તો સોમનાથમાં પૂજા કરી શકે તે માટે ઉમદા પ્રયાસ કર્યો હતો. 1890ના દાયકામાં સ્વામી વિવેકાનંદે પણ સોમનાથની મુલાકાત લીધી હતી, અને આ અનુભવે તેમને ખૂબ જ પ્રભાવિત કર્યા હતા. તેમણે 1897માં ચેન્નાઈમાં આપેલા એક વ્યાખ્યાન દરમિયાન પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, "દક્ષિણ ભારતના પ્રાચીન મંદિરો અને ગુજરાતના સોમનાથ જેવા મંદિરો તમને શાણપણના અસંખ્ય પાઠ શીખવશે. તેઓ તમને આપણી સભ્યતાની ઊંડી સમજ આપશે જે તમે વાંચી શકો તેટલાં પુસ્તકો કરતાં વધુ સારી હશે."

આ મંદિરો સેંકડો આક્રમણોના નિશાન ધરાવે છે, અને સેંકડો વખત પુનર્જન્મ પામ્યા છે. તેઓ વારંવાર નાશ પામ્યા છે, અને દરેક વખતે તેઓ પોતાના ખંડેરમાંથી ઉભા થયા છે. પહેલા જેટલા મજબૂત. પહેલા જેટલા જીવંત. આ રાષ્ટ્રીય મન છે, આ રાષ્ટ્રીય જીવન છે. તેનું પાલન કરવાથી તમને ગર્વ થાય છે. તેનો ત્યાગ કરવાનો અર્થ મૃત્યુ છે. તેનાથી અલગ થવું ફક્ત વિનાશ તરફ દોરી જશે."

એ વાત જાણીતી છે કે, સ્વતંત્રતા પછી સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણની પવિત્ર જવાબદારી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના સક્ષમ હાથમાં આવી. તેઓ આ જવાબદારી નિભાવવા માટે આગળ આવ્યા. તેમણે 1947માં દિવાળી દરમિયાન સોમનાથની મુલાકાત લીધી હતી. તે મુલાકાતના અનુભવે તેમને હૃદય સુધી હચમચાવી દીધા, અને તે જ ક્ષણે તેમણે જાહેરાત કરી કે સોમનાથ મંદિર અહીં ફરીથી બનાવવામાં આવશે. અંતે 11 મે, 1951ના રોજ સોમનાથના ભવ્ય મંદિરના દરવાજા ભક્તો માટે ખોલવામાં આવ્યા.

તે પ્રસંગે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ હાજર હતા. મહાન સરદાર સાહેબ આ ઐતિહાસિક દિવસ જોવા માટે જીવિત રહ્યા નહીં, પરંતુ તેમનું સ્વપ્ન સાકાર થયું અને રાષ્ટ્ર સમક્ષ ભવ્ય સ્વરૂપમાં રજૂ થયું. તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ આ કાર્યક્રમ પ્રત્યે ખૂબ ઉત્સાહી નહોતા. તેઓ માનનીય રાષ્ટ્રપતિ અને મંત્રીઓ સમારોહનો ભાગ બનવા માંગતા ન હતા. તેમણે કહ્યું કે, આ કાર્યક્રમ ભારતની છબીને કલંકિત કરશે. પરંતુ રાજેન્દ્ર બાબુ અડગ રહ્યા અને ત્યારબાદ જે બન્યું તેનાથી ઇતિહાસ રચાયો.

સોમનાથ મંદિરનો કોઈપણ ઉલ્લેખ કે.એમ. મુનશીના યોગદાનને યાદ કર્યા વિના અધૂરો છે. તેમણે તે સમયે સરદાર પટેલને અસરકારક રીતે ટેકો આપ્યો હતો. સોમનાથ પરનું તેમનું કાર્ય, ખાસ કરીને તેમનું પુસ્તક "સોમનાથ, શાશ્વત મંદિર", વાંચવા જેવું છે. મુનશીના પુસ્તકના શીર્ષકથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, આપણે એક એવી સભ્યતા છીએ જેને આત્મા અને વિચારોના અમરત્વમાં અટલ શ્રદ્ધા છે. આપણે માનીએ છીએ નૈનમ્ છિન્દન્તિ શાસ્ત્રાણી નૈનમ્ દહતિ પાવકઃ. સોમનાથની ભૌતિક રચના નાશ પામી હતી, પરંતુ તેની ચેતના અમર રહી.

આ જ મૂલ્યોએ આપણને દરેક યુગમાં અને દરેક પરિસ્થિતિમાં ફરીથી ઉભા થવાની, મજબૂત બનવાની અને આગળ વધવાની શક્તિ આપી છે. આ મૂલ્યો અને આપણા લોકોના સંકલ્પને કારણે જ આજે વિશ્વ ભારત તરફ જોઈ રહ્યું છે. વિશ્વ આશા અને આત્મવિશ્વાસ સાથે ભારત તરફ જોઈ રહ્યું છે. તે આપણા નવીન યુવાનોમાં રોકાણ કરવા માંગે છે. આપણી કલા, આપણી સંસ્કૃતિ, આપણું સંગીત અને આપણા ઘણા ઉત્સવો વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા મેળવી રહ્યા છે. યોગ અને આયુર્વેદ જેવા શિસ્તનો સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રભાવ પડી રહ્યો છે. તે સ્વસ્થ જીવનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. આજે, વિશ્વ અનેક વૈશ્વિક પડકારોના ઉકેલ માટે ભારત તરફ જોઈ રહ્યું છે.

અનાદિ કાળથી સોમનાથ જીવનના તમામ ક્ષેત્રોના લોકોને જોડતું આવ્યું છે. સદીઓ પહેલા, જૈન પરંપરાના આદરણીય ઋષિ, હેમચંદ્રાચાર્ય, અહીં આવ્યા હતા અને પ્રાર્થના કર્યા પછી, કહ્યું હોવાનું કહેવાય છે, "ભવબીજાંડ્કુરજનના રગાદ્યાઃ ક્ષયમુપગતા યસ્ય." અર્થ "જેનામાં સાંસારિક બંધનના બીજનો નાશ થયો છે, તે પરમ સત્ત્વને વંદન. જેમાં રાગ અને બધા દુર્ગુણો શાંત થઈ ગયા છે."

આજે પણ દાદા સોમનાથની મુલાકાત લેવાથી પણ આવી જ લાગણી થાય છે. મન પર એક શાંતિ છવાઈ જાય છે, અને કંઈક ગહન રીતે દિવ્ય આત્માને સ્પર્શી જાય છે. 1026માં થયેલા પ્રથમ આક્રમણના હજાર વર્ષ પછી, 2026માં સોમનાથનો દરિયો એ જ તીવ્રતાથી ગર્જના કરે છે, અને કિનારા પર અથડાતા મોજા તેની સંપૂર્ણ વાર્તા કહે છે. તે મોજાઓની જેમ સોમનાથ પણ વારંવાર ઉછળતું રહે છે.

ભૂતકાળના આક્રમણકારો સમયની ધૂળ બની ગયા છે. તેમના નામ હવે વિનાશના પ્રતીકો તરીકે લેવામાં આવે છે. તેઓ ઇતિહાસના પાનામાં ફક્ત ફૂટનોટ્સ છે, જ્યારે સોમનાથ હજુ પણ તેજસ્વી, આશા ફેલાવતું ઉભું છે. સોમનાથ આપણને કહે છે કે, નફરત અને કટ્ટરતામાં વિનાશની વિકૃત શક્તિ હોઈ શકે છે, પરંતુ શ્રદ્ધામાં સર્જન કરવાની શક્તિ છે. લાખો ભક્તો માટે, સોમનાથ આશાનો શાશ્વત અવાજ છે. તે શ્રદ્ધાનો અવાજ છે જે આપણને ખંડેર થયા પછી પણ ઉભા થવાની પ્રેરણા આપે છે.

જો હજાર વર્ષ પહેલાં ખંડિત થયેલા સોમનાથ મંદિર પોતાના વૈભવની સાથે પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે છે. આપણે હજાર વર્ષ પહેલાંના સમૃદ્ધ ભારતને પણ ફરીથી બનાવી શકીએ છીએ. ચાલો આ પ્રેરણા સાથે આગળ વધીએ. એક નવા સંકલ્પ સાથે એક વિકસિત ભારત બનાવવા માટે. એક એવું ભારત જેની સભ્યતાનું જ્ઞાન આપણને વૈશ્વિક કલ્યાણ માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહેવા માટે પ્રેરણા આપે છે.