રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ માટે ટેકનોલોજીકલ સાર્વભૌમત્વ જરૂરી છે: જીતેન્દ્ર સિંહ

કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ માટે ટેકનોલોજીકલ સાર્વભૌમત્વ મહત્વપૂર્ણ છે.

ભારત અર્થતંત્ર, સુરક્ષા અને વિકાસ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં લાંબા સમય સુધી આયાતી ટેકનોલોજી પર નિર્ભર રહી શકે નહીં. તેમણે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓને ગુણવત્તા, ખર્ચ અને કામગીરીની દ્રષ્ટિએ વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકસાવવા હાકલ કરી.

નવી દિલ્હીના પુસામાં NASC કેમ્પસ ખાતે વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ (CSIR) ના 85મા સ્થાપના દિવસની ઉજવણીને સંબોધતા, જીતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે CSIR પ્રયોગશાળાઓએ દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ ટેકનોલોજી નિર્ભરતાના ક્ષેત્રોને ઓળખવા જોઈએ અને સ્વદેશી ઉકેલો વિકસાવવા જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે ભારતનું લક્ષ્ય ફક્ત આયાત પરની તેની નિર્ભરતા ઘટાડવાનું જ નહીં, પરંતુ ટેકનોલોજીનો વૈશ્વિક પ્રદાતા બનવાનું પણ હોવું જોઈએ.

આ કાર્યક્રમમાં વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન વિભાગના સચિવ અને CSIRના મહાનિર્દેશક એન. કલાઈસેલ્વી, વિવિધ CSIR પ્રયોગશાળાઓના ડિરેક્ટરો, વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો, અધિકારીઓ, ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને અન્ય હિસ્સેદારો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. 14 દેશોના 40 થી વધુ રાજદૂતોએ પણ આ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી અને CSIR ટેકનોલોજી પ્રદર્શનની મુલાકાત લીધી હતી.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે CSIR એ પસંદગીની કેટલીક સંસ્થાઓમાંની એક છે જેમણે સ્વતંત્રતા પછી ભારતની વિકાસ યાત્રાને આગળ વધારવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. CSIR ની સ્થાપના 1942 માં થઈ હતી, એટલે કે તેની યાત્રા દેશની સ્વતંત્રતા પહેલા પણ શરૂ થઈ હતી. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આઠ દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન, CSIR એ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ઘણા ક્ષેત્રોમાં ક્ષમતાઓ વિકસાવી છે. હવે પડકાર એ છે કે દેશની વર્તમાન અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે તેના વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજીકલ કાર્યને સતત ફરીથી આકાર આપવો.

વિવિધ CSIR પ્રયોગશાળાઓની સિદ્ધિઓનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે તેમની સફળતાની વાર્તાઓ હવે વ્યક્તિગત રાજ્યો અને પ્રદેશોની ઓળખ સાથે જોડાયેલી છે. ચામડાની ટેકનોલોજી, ઝવેરાત, આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ, માર્ગ ટેકનોલોજી, ખાદ્ય ટેકનોલોજી અને એરોસ્પેસ જેવા ક્ષેત્રોમાં CSIRના યોગદાનનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે વિવિધ પ્રદેશો તેમની અનન્ય વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સિદ્ધિઓ સાથે જોડાયેલા અનુભવી શકે છે.

જીતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે છેલ્લા દાયકામાં વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓની પહોંચ અને જાહેર માન્યતા વધી છે. તેમણે કહ્યું કે વૈજ્ઞાનિક કાર્ય પહેલા થતું હતું, પરંતુ હવે તેની સિદ્ધિઓ લોકો સુધી વધુ સ્પષ્ટ રીતે પહોંચી રહી છે. જો વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને તેમની સેવાઓનો હેતુ લોકોના જીવનને સરળ બનાવવાનો છે, તો લોકોએ એ પણ જાણવું જોઈએ કે પ્રયોગશાળાઓમાં શું વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે અને તેઓ તેનો લાભ કેવી રીતે મેળવી શકે છે.

તેમણે CSIR ને પ્રયોગશાળાથી ઉદ્યોગ અને શોધથી વાસ્તવિક ઉપયોગ સુધીની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા હાકલ કરી. તેમણે કહ્યું કે પ્રયોગશાળામાં ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં આવ્યા પછી ઉદ્યોગ ભાગીદારો શોધવાની પરંપરાગત પદ્ધતિને બદલે, પ્રોજેક્ટની શરૂઆતથી જ ઉદ્યોગને સામેલ કરવો જોઈએ.

જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ઉદ્યોગે ટેકનોલોજી વિકાસમાં માત્ર ભાગીદાર જ નહીં પણ સહ-નિર્માતા પણ બનવું જોઈએ. વૈજ્ઞાનિકો ટેકનોલોજી અને તેની સંભાવનાને સમજે છે, જ્યારે ઉદ્યોગ બજારો, ઉત્પાદન સ્કેલ, ખર્ચ અને ગ્રાહક જરૂરિયાતોને વધુ સારી રીતે સમજે છે. શરૂઆતથી જ આ બે ક્ષમતાઓને જોડવાથી ટેકનોલોજીના વાસ્તવિક ઉપયોગ સુધી પહોંચવાની સંભાવના વધી શકે છે.

તેમણે CSIR પ્રયોગશાળાઓ અને સંબંધિત ઉદ્યોગો વચ્ચે મજબૂત, લાંબા ગાળાની ભાગીદારીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે મોટી કંપનીઓ, MSME અને સ્ટાર્ટઅપ્સને CSIR પ્રયોગશાળાઓને સંશોધન અને વિકાસ ભાગીદારો તરીકે ગણવા વિનંતી કરી. તેમણે ભાર મૂક્યો કે ટેકનોલોજી વિકાસમાં બજારની જરૂરિયાતો, મોટા પાયે ઉત્પાદનની સંભાવના અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.

જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ઝડપથી બદલાતા વૈશ્વિક વાતાવરણમાં ટેકનોલોજીકલ સાર્વભૌમત્વ વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે. ભારત મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં બાહ્ય સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડ્યા વિના રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ પ્રાપ્ત કરી શકશે નહીં. પરમાણુ ઊર્જા, સ્વચ્છ ઊર્જા અને ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં ભારતના પ્રયાસોનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે આગામી વર્ષો મહત્વપૂર્ણ તકનીકો વિકસાવવા અને નિયંત્રિત કરવાની ભારતની ક્ષમતાની કસોટી કરશે.

તેમણે રાષ્ટ્રીય ક્વોન્ટમ મિશન, ભારત એઆઈ મિશન અને ભારત જીનોમ મિશનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ભારત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી માટે ક્રોસ-જનરેશનલ અને ક્રોસ-મિનિસ્ટ્રી અભિગમ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ પ્રયાસ ફક્ત વ્યક્તિગત વિભાગો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ઉભરતા ટેકનોલોજીકલ પડકારોનો સામનો કરવા માટે સરકાર-વ્યાપી અને રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રયાસ છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે CSIR એ એક સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક સંસ્થા બનવા માટે અને ફક્ત ભૂતકાળની સિદ્ધિઓ પર આધાર રાખવા માટે તેની સંશોધન પ્રાથમિકતાઓમાં સતત નવીનતા લાવવી જોઈએ. તેમણે CSIR પ્રયોગશાળાઓ દ્વારા વિકસિત પહેલોનો ઉલ્લેખ કર્યો જેમ કે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્ટર, સ્વદેશી ફાર્માસ્યુટિકલ ટેકનોલોજી, ખાદ્ય ટેકનોલોજી, સતત પ્રવાહ પ્રક્રિયાઓ, અદ્યતન માર્ગ ટેકનોલોજી, સૌર ટેકનોલોજી અને યાંત્રિક ગટર સફાઈ.

તેમણે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓને સમાજ માટે વધુ સુલભ બનાવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો. ખેડૂતો અને અન્ય હિસ્સેદારો સાથેની તેમની વાતચીતનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે કહ્યું કે વધુ જનભાગીદારી તેમને વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાઓમાં થઈ રહેલા કાર્યને સમજવામાં મદદ કરે છે. CSIR ની ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓનો અંતિમ ધ્યેય લોકો, ઉદ્યોગ અને વ્યાપક અર્થતંત્રને લાભ આપવાનો હોવો જોઈએ.

સમારોહ દરમિયાન, જીતેન્દ્ર સિંહે CSIR ના નવા લોગો, "CIRA: CSIR's Innovation and Research Ambassador" નું અનાવરણ કર્યું. તેમણે CSIR@85 વિશેષ ટપાલ ટિકિટ, CSIR ઇન્ડસ્ટ્રી કનેક્ટ વિડીયો અને CSIR ટેકનોલોજી કમ્પેન્ડિયમનું પણ વિમોચન કર્યું. આ કાર્યક્રમમાં CSIR-ઉદ્યોગ ટેકનોલોજી પ્રદર્શન, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને CSIR સાયન્સ-આર્ટ ગેલેરી પણ સામેલ હતી.

CSIR ના મહાનિર્દેશક એન. કલાઈસેલ્વીએ તેમના સ્વાગત પ્રવચનમાં CSIR@85 ને એક ઐતિહાસિક, વૈજ્ઞાનિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવ્યું. તેમણે CSIR ના 37 પ્રયોગશાળાઓ અને 10,000 થી વધુ કર્મચારીઓના નેટવર્ક પર પ્રકાશ પાડ્યો અને વિવિધ વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી ક્ષેત્રોમાં તેના કાર્ય પર પ્રકાશ પાડ્યો.

જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે CSIR ની સિદ્ધિઓ વૈજ્ઞાનિકો, ઇજનેરો, સંશોધકો, ટેકનિકલ સ્ટાફ, વહીવટી અધિકારીઓ અને સહાયક સ્ટાફની અનેક પેઢીઓના સામૂહિક યોગદાનનું પરિણામ છે. CSIR પરિવારને 85 વર્ષ પૂર્ણ કરવા બદલ અભિનંદન આપતા, તેમણે આગામી દાયકાઓની વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી જરૂરિયાતો માટે તૈયાર રહેવા હાકલ કરી.

૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત ભારતના વિઝનનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે સીએસઆઈઆરની યાત્રા સ્વતંત્રતા પહેલા શરૂ થઈ હતી અને તેથી તેની જવાબદારી ખાસ છે. ભારત ૨૦૩૦ અને ૨૦૪૭ માટે લાંબા ગાળાની યોજનાઓ વિકસાવે છે, ત્યારે સીએસઆઈઆરએ ૨૦૪૭ થી આગળ તેના વારસાને આગળ વધારવાનું લક્ષ્ય રાખવું જોઈએ.

તેમણે કહ્યું કે CSIRનો આગામી તબક્કો સંશોધનને ઝડપથી ટેકનોલોજીમાં રૂપાંતરિત કરવા, ઉદ્યોગ સાથે મજબૂત સંબંધો બનાવવા, ટેકનોલોજીકલ સ્વનિર્ભરતા વધારવા અને દેશની વિકસતી જરૂરિયાતોને અનુરૂપ રહેવા દ્વારા દર્શાવવામાં આવવો જોઈએ. CSIRની 37 પ્રયોગશાળાઓમાં ફેલાયેલી વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓ 2047 અને તે પછીની ભારતની વિકાસ યાત્રાને આકાર આપતી ટેકનોલોજીમાં ફાળો આપી શકે છે.