ભારતની બદલાતી વિદેશ નીતિ: 11 વર્ષમાં વૈશ્વિક મંચ પર મજબૂત હાજરી

છેલ્લા 11 વર્ષોમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતની વિદેશ નીતિમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. પહેલાંની તુલનામાં હવે ભારતની નીતિ ઘણી સક્રિય, આત્મવિશ્વાસુ અને વ્યુહાત્મક થઈ ગઈ છે. 'સૌનો સાથ, સૌનો વિકાસ, સૌનો વિશ્વાસ અને સૌનો પ્રયાસ'ના સિદ્ધાંતોના આધાર પર ભારતની કૂટનીતિ હવે વધુ સમાવેશી, વિકાસ-પ્રધાન અને રાષ્ટ્રીય હિતો પર કેન્દ્રીત થઈ ગઈ છે.

ભારતની વિદેશ નીતિમાં 'પાડોશી પહેલા' દૃષ્ટિકોણને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે, જેના કારણે નેપાળ, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા જેવા પાડોશી દેશો સાથે મજબૂત સંબંધ સ્થાપિત થયા છે. સાથે જ 'એક્ટ ઈસ્ટ', 'થિન્ક વેસ્ટ' અને 'કનેક્ટ સેન્ટ્રલ એશિયા' નીતિઓના માધ્યમથી ભારતે તેના પાડોશી સાથે ગાઢ સંબંધ બનાવ્યા છે. 'સાગર' (Security and Growth for All in the Region) વિઝન હેઠળ ભારતે સમુદ્રી સુરક્ષા અને સહયોગ પર વિશેષ ધ્યાન આપ્યું છે.

ભારતે રક્ષા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતાને પ્રાથમિકતા આપી. સ્વદેશી વિમાનવાહક જહાજ 'INS વિક્રાંત' આનું એક મોટું ઉદાહરણ છે. જ્યારે, ‘iDEX’ (Innovation for Defence Excellence) જેવી યોજનાઓથી સ્ટાર્ટઅપ અને યુવા ઇનોવેટર્સને પ્રોટોટાઇપ વિકસિત કરવામાં મદદ મળી છે, જેના કારણે રક્ષા ક્ષેત્રમાં નવી ટેકનિકનો વિકાસ સંભવ થયો છે.

ભારતે ઈમરજન્સીની સ્થિતિમાં 'ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર'ના રૂપમાં વૈશ્વિક ઓળખ બનાવી છે. વિદેશ મંત્રાલયમાં રેપિડ રિસ્પોન્સ સેલની સ્થાપના પછી ઈમરજન્સી વ્યવસ્થાપનમાં મજબૂતી આવી છે. હાલના વર્ષોમાં ભારતે ઓપરેશન દોસ્ત, ઓપરેશન ગંગા, ઓપરેશન દેવી શક્તિ, મિશન સાગર જેવા માનવીય રાહત કાર્યા કર્યા છે.

આ ઉપરાંત, ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સૌર જોડાણ (ISA), આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ગઠબંધન (CDRI), અને પર્યાવરણને અનુકૂળ જીવનશૈલી માટે 'લાઇફ મૂવમેન્ટ' જેવી ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ શરૂ કરી છે. આ પહેલોએ આબોહવા પરિવર્તન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને ટકાઉ વિકાસ જેવા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ભારતની નેતૃત્વ ભૂમિકા સાબિત કરી છે.

2023માં ભારતનું G20 પ્રમુખપદ રાજદ્વારી રીતે નિર્ણાયક હતું. "વસુધૈવ કુટુંબકમ" (એક પૃથ્વી, એક પરિવાર, એક ભવિષ્ય) થીમે વૈશ્વિક સમુદાયને ભારતના દ્રષ્ટિકોણ સાથે જોડવાનું કામ કર્યું. ભારતે આફ્રિકન યુનિયનને G20નું સંપૂર્ણ સભ્ય બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી, જેનાથી વૈશ્વિક દક્ષિણનો અવાજ મજબૂત થયો.

નોંધનીય છે કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં, ભારતની વિદેશ નીતિ હવે એક સકારાત્મક, મજબૂત અને પરિવર્તનશીલ શક્તિ બની ગઈ છે. પ્રાદેશિક સહયોગથી લઈને સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન, માનવતાવાદી સહાય, આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ અને વૈશ્વિક મંચો પર સક્રિય ભાગીદારી સુધી, ભારતે પોતાને એક જવાબદાર અને પ્રભાવશાળી વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.