'મન કી બાત' કાર્યક્રમના 99મા એપિસોડમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીનું સંબોધન

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, ફરી એકવાર 'મન કી બાત'માં તમારા બધાનું ખૂબ જ હાર્દિક સ્વાગત છે. આજે આ ચર્ચા શરૂ કરતાં મનમાં અનેક લાગણીઓ ઉભરાઈ રહી છે. તમારી 'મન કી બાત' સાથે અમારું જોડાણ તેના 99માં સ્થાને પહોંચી ગયું છે. સામાન્ય રીતે આપણે સાંભળીએ છીએ કે 99મો વળાંક ખૂબ મુશ્કેલ છે. ક્રિકેટમાં 'નર્વસ નાઈન્ટીઝ' ખૂબ જ મુશ્કેલ તબક્કો માનવામાં આવે છે. પરંતુ, જ્યાં ભારતના લોકોની 'મન કી બાત' છે, ત્યાં પ્રેરણા કંઈક અલગ છે. મને એ વાતની પણ ખુશી છે કે 'મન કી બાત'ના 100મા એપિસોડને લઈને દેશના લોકોમાં ઘણો ઉત્સાહ છે. મને ઘણા બધા મેસેજ, ફોન કોલ્સ આવી રહ્યા છે. આજે જ્યારે આપણે આઝાદીના સુવર્ણ યુગની ઉજવણી કરી રહ્યા છીએ, નવા સંકલ્પો સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ, ત્યારે હું પણ 100મી 'મન કી બાત' વિશે તમારા સૂચનો અને વિચારો જાણવા માટે ખૂબ જ ઉત્સુક છું. હું તમારા સૂચનોની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યો છું. જો કે હંમેશા રાહ જોવાતી હોય છે, પરંતુ આ વખતે રાહ વધુ લાંબી છે. તમારા સૂચનો અને વિચારો 30મી એપ્રિલે 100મી 'મન કી બાત'ને વધુ યાદગાર બનાવશે.

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, 'મન કી બાત'માં આપણે એવા હજારો લોકોની વાત કરી છે જેઓ બીજાની સેવા માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરે છે. ઘણા લોકો એવા છે જેઓ પોતાનું આખું પેન્શન દીકરીઓના ભણતર માટે ખર્ચી નાખે છે, કેટલાક લોકો પોતાના આખા જીવનની કમાણી પર્યાવરણ અને જીવો માટે સમર્પિત કરે છે. આપણા દેશમાં દાનને એટલું ઊંચું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે કે લોકો બીજાની ખુશી માટે પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરતાં અચકાતા નથી. તેથી જ આપણને નાનપણથી જ શિવ અને દધીચી જેવા શરીર દાતાઓની વાર્તાઓ કહેવામાં આવે છે.

મિત્રો, આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનના આ યુગમાં અંગદાન એ કોઈને જીવન આપવાનું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની ગયું છે. એવું કહેવાય છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ પછી તેના શરીરનું દાન કરે છે, ત્યારે તે 8 થી 9 લોકોને નવું જીવન મળવાની સંભાવના બનાવે છે. સંતોષની વાત છે કે આજે દેશમાં પણ અંગદાન અંગે જાગૃતિ વધી રહી છે. વર્ષ 2013માં આપણા દેશમાં ઓર્ગન ડોનેશનના 5 હજારથી ઓછા કેસ હતા, પરંતુ 2022માં આ સંખ્યા વધીને 15 હજારથી વધુ થઈ ગઈ છે. જે લોકોએ અંગદાન કર્યું છે અને તેમના પરિવારોએ ખરેખર ખૂબ જ પુણ્યનું કાર્ય કર્યું છે.

મિત્રો, આવા ઉમદા કાર્ય કરનારા લોકોની 'મન કી બાત' જાણવાની અને દેશવાસીઓ સાથે પણ શેર કરવાની મારી ઘણા સમયથી ઈચ્છા હતી. તો આજે 'મન કી બાત'માં એક સુંદર દીકરી, એક સુંદર ઢીંગલીના પિતા અને તેની માતા અમારી સાથે જોડાવા જઈ રહ્યા છે. પિતાનું નામ સુખબીર સિંહ સંધુ અને માતાનું નામ સુપ્રીત કૌર છે, આ પરિવાર પંજાબના અમૃતસરમાં રહે છે. ઘણી પ્રતિજ્ઞાઓ પછી, તેને એક ખૂબ જ સુંદર ઢીંગલી હતી, પુત્રી. ઘરના લોકોએ પ્રેમથી તેનું નામ અબાબત કૌર રાખ્યું. અબતનો અર્થ અન્યની સેવા સાથે સંબંધિત છે, તેનો સંબંધ અન્યના દુઃખ દૂર કરવા સાથે છે. જ્યારે તેણી માત્ર ઓગણચાલીસ (39) દિવસની હતી ત્યારે તેણીએ આ દુનિયા છોડી દીધી હતી. પરંતુ સુખબીર સિંહ સંધુ જી અને તેમની પત્ની સુપ્રીત કૌર જી, તેમના પરિવારે ખૂબ જ પ્રેરણાદાયી નિર્ણય લીધો. આ નિર્ણય હતો - ઓગણચાલીસ (39) દિવસની પુત્રીના અંગ દાનનો. સુખબીર સિંહ અને તેમની પત્ની આ સમયે અમારી સાથે ફોન લાઇન પર હાજર છે. આવો, તેની સાથે વાત કરીએ.

પ્રધાનમંત્રી - હેલો સુખબીર જી.

સુખબીર જી - નમસ્કાર માનનીય વડાપ્રધાન. સત શ્રી અકાલ

પ્રધાનમંત્રી - સત શ્રી અકાલ જી, સત શ્રી અકાલ જી, સુખબીર જી, હું આજે 'મન કી બાત' વિશે વિચારી રહ્યો હતો, તેથી મને લાગ્યું કે મારે આ વાત તમારા પોતાના મોઢેથી સાંભળવી જોઈએ, કારણ કે ઘરમાં એક દીકરી છે. જ્યારે બાળકનો જન્મ થાય છે, ત્યારે તે ઘણા સપના અને ઘણી ખુશીઓ લાવે છે, પરંતુ હું કલ્પના કરી શકું છું કે જો પુત્રી આટલી જલ્દીથી વિદાય લે તો કેટલી ગંભીર પીડા હશે. તમે જે રીતે નિર્ણય લીધો છે, મારે આખી વાત જાણવી છે.

સુખબીર જી - સાહેબ, ભગવાને અમને ખૂબ સારું બાળક આપ્યું હતું, અમારા ઘરે એક ખૂબ જ સુંદર ઢીંગલી આવી હતી. તેનો જન્મ થતાં જ અમને ખબર પડી કે તેના મગજમાં ચેતાઓનો બંડલ છે જેના કારણે તેના હૃદયનું કદ મોટું થઈ રહ્યું છે. તેથી અમને આશ્ચર્ય થયું કે બાળકની તબિયત આટલી સારી છે, તે આટલું સુંદર બાળક છે અને તે આટલી મોટી સમસ્યા સાથે જન્મ્યો છે, તો પહેલા 24 દિવસ સુધી બાળક સાવ સામાન્ય હતું. અચાનક તેનું હૃદય સંપૂર્ણપણે કામ કરતું બંધ થઈ ગયું, તેથી અમે તેને ઝડપથી હોસ્પિટલ લઈ ગયા, ત્યાં ડોકટરોએ તેને પુનર્જીવિત કર્યો પરંતુ તેની સાથે શું ખોટું છે તે સમજવામાં સમય લાગ્યો, આટલી મોટી સમસ્યા, નાના બાળકને અને અચાનક હાર્ટ એટેક. જ્યારે તે પડી ગયો , અમે તેને સારવાર માટે પી.જી.આઈ. ચંદીગઢ લઈ ગયા. ત્યાં બાળક સારવાર માટે બહાદુરીથી લડ્યો. પરંતુ રોગ એવો હતો કે આટલી નાની ઉંમરમાં તેની સારવાર શક્ય ન હતી. ડૉક્ટરોએ તેને પુનર્જીવિત કરવાનો ઘણો પ્રયાસ કર્યો, જો બાળક છ મહિનાની આસપાસ જતું રહે, તો તેના પર ઓપરેશન કરવાનું વિચારી શકાયું હોત. પરંતુ ભગવાનને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું, જ્યારે તેઓ માત્ર 39 દિવસના હતા ત્યારે ડૉક્ટરે કહ્યું કે તેમને બીજો હાર્ટ એટેક આવ્યો છે, હવે બહુ ઓછી આશા બાકી છે. તેથી અમે બંને પતિ-પત્ની રડતા રડતા નિર્ણય પર આવ્યા કે અમે તેને વારંવાર બહાદુરીથી લડતા જોયો છે જાણે તે હવે જતો રહેશે પણ પછી તે સજીવન થઈ રહ્યો હતો, તેથી અમને લાગ્યું કે આ બાળકના અહીં આવવાનો કોઈ હેતુ છે. સાચો જવાબ આપ્યો, અમે બંનેએ નક્કી કર્યું કે શા માટે આ બાળકના અંગનું દાન ન કરીએ. કદાચ કોઈ બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ આવશે, પછી અમે પીજીઆઈના વહીવટી બ્લોકનો સંપર્ક કર્યો અને તેઓએ અમને માર્ગદર્શન આપ્યું કે આટલું નાનું બાળક માત્ર કિડની લઈ શકાય છે. ભગવાને આપણને હિંમત આપી છે, તે ગુરુ નાનક સાહેબની ફિલસૂફી છે અને અમે આ વિચારને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લીધો છે.

પ્રધાનમંત્રી - તમે ગુરુઓએ આપેલા ઉપદેશોને જીવીને બતાવ્યું છે. શું તમે સુપ્રીત જી? શું આપણે તેની સાથે વાત કરી શકીએ?

સુખબીર જી- હા સર.

સુપ્રીત જી- હેલો.

પ્રધાનમંત્રી - સુપ્રીતજી હું તમને સલામ કરું છું

સુપ્રીત જી- હેલો સર, હેલો સર, તમે અમારી સાથે વાત કરી રહ્યા છો તે અમારા માટે ખૂબ જ ગર્વની વાત છે.

પ્રધાનમંત્રી – તમે આટલું સારું કામ કર્યું છે અને મને વિશ્વાસ છે કે જ્યારે દેશ આ બધી વાતો સાંભળશે, ત્યારે ઘણા લોકો કોઈનો જીવ બચાવવા માટે આગળ આવશે. આ અબાતનો ફાળો છે, બહુ મોટો છે.

સુપ્રીત જી- સર, આ પણ કદાચ ગુરુ નાનક બાદશાહજીના આશીર્વાદ હતા કે તેમણે આવો નિર્ણય લેવાની હિંમત આપી.

પ્રધાનમંત્રી - ગુરુઓના આશીર્વાદ વિના કંઈ થઈ શકે નહીં.

સુપ્રીત જી- ચોક્કસ સર, બિલકુલ.

પ્રધાનમંત્રી- સુખબીરજી, જ્યારે તમે હોસ્પિટલમાં હતા અને જ્યારે ડોક્ટરે તમને આ ચોંકાવનારા સમાચાર આપ્યા, ત્યારે પણ તમે અને તમારી પત્નીએ સ્વસ્થ મનથી આટલો મોટો નિર્ણય લીધો, એ ગુરુઓનો બોધ છે કે તમારા આવા મનમાં મહાન ઉદાર વિચાર અને ખરેખર અબાતનો અર્થ, જો તેને સરળ ભાષામાં કહેવામાં આવે તો તે મદદરૂપ થાય છે. હું તે ક્ષણ સાંભળવા માંગુ છું કે આ કાર્ય પૂર્ણ થયું છે.

સુખબીર જી- સર, વાસ્તવમાં પ્રિયાજી અમારી ફેમિલી ફ્રેન્ડ છે, તેમણે પોતાના અંગોનું દાન કર્યું હતું અને અમને પણ તેમની પાસેથી પ્રેરણા મળી હતી, તેથી તે સમયે અમને લાગ્યું કે જે શરીર છે તે પાંચ તત્વોમાં ભળી જશે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અલગ થઈને જતી રહે છે, ત્યારે તેના શરીરને બાળી નાખવામાં આવે છે અથવા દાટી દેવામાં આવે છે, પરંતુ, જો તેના અંગો કોઈના કામમાં આવે છે, તો તે સારું કાર્ય છે, અને તે સમયે અમને વધુ ગર્વની લાગણી થઈ હતી. જ્યારે ડૉક્ટરોએ અમને કહ્યું કે તમારા દીકરી ભારતની સૌથી નાની દાતા બની છે જેના અંગોનું સફળતાપૂર્વક પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવ્યું હતું, અમને ગર્વ હતો કે અમે આટલી ઉંમર સુધી અમારા માતા-પિતાનું નામ નથી આપી શક્યા.એક નાનકડા બાળકે આવીને આટલા દિવસોમાં અમારું નામ ઉંચું કર્યું અને આના કરતાં પણ મહત્ત્વનું છે કે આજે હું છું. આ વિષય પર તમારી સાથે વાત કરું છું. અમે ગર્વ અનુભવી રહ્યા છીએ.

પ્રધાનમંત્રી - સુખબીર જી, આજે તમારી દીકરીનો એક જ ભાગ જીવિત છે, એવું નથી. તમારી દીકરી માનવતાની અમર ગાથાની અમર પ્રવાસી બની છે. તે આજે પણ પોતાના શરીરના એક અંગ દ્વારા હાજર છે. આ ઉમદા કાર્ય માટે હું તમારી, તમારી પત્ની, તમારા પરિવારની પ્રશંસા કરું છું.

સુખબીર જી - આભાર સર.

મિત્રો, અંગદાન માટે સૌથી મોટી લાગણી એ છે કે બહાર નીકળતી વખતે પણ કોઈનો જીવ બચાવવો જોઈએ. અંગદાનની રાહ જોનારા લોકો જાણે છે કે રાહ જોવાની દરેક ક્ષણ પસાર કરવી કેટલી મુશ્કેલ છે. અને આવી સ્થિતિમાં જ્યારે કોઈ અંગ દાતા કે શરીર દાતા મળે છે ત્યારે તેનામાં ભગવાનનું જ સ્વરૂપ દેખાય છે. ઝારખંડની રહેવાસી સ્નેહલતા ચૌધરી પણ એવી જ હતી જેણે ભગવાન બનીને બીજાને જીવન આપ્યું. 63 વર્ષીય સ્નેહલતા ચૌધરીએ પોતાનું હૃદય, કિડની અને લીવરનું દાન કર્યું હતું. આજે મન કી બાતમાં તેમનો પુત્ર ભાઈ અભિજીત ચૌધરી અમારી સાથે છે. ચાલો તેમની પાસેથી સાંભળીએ.

પ્રધાનમંત્રી - અભિજીત જી નમસ્કાર.

અભિજીત જી- નમસ્કાર સર.

પ્રધાનમંત્રી- અભિજીત જી, તમે એક એવી માતાના પુત્ર છો કે જેમણે તમને જન્મ આપીને એક રીતે જીવન આપ્યું જ નહીં, પરંતુ તેમના મૃત્યુ પછી પણ તમારી માતાએ ઘણા લોકોને જીવન આપ્યું. અભિજીત એક પુત્ર તરીકે ગર્વ અનુભવતો હશે.

અભિજીત - હા સર.

પ્રધાનમંત્રી- તમારી માતા વિશે થોડું કહો, અંગદાનનો નિર્ણય કયા સંજોગોમાં લેવાયો?

અભિજીત જી – મારી માતાને સરાઈકેલા કહેવામાં આવે છે, ઝારખંડમાં એક નાનકડું ગામ છે, જ્યાં મારા માતા-પિતા બંને રહે છે. તેઓ છેલ્લા પચીસ વર્ષથી સતત મોર્નિંગ વોક કરતા હતા અને તેમની આદત મુજબ તેઓ સવારે 4 વાગે મોર્નિંગ વોક માટે નીકળી જતા હતા. તે સમયે એક મોટર સાયકલ ચાલકે તેણીને પાછળથી ધક્કો માર્યો હતો અને તે જ સમયે તેણી પડી ગઈ હતી જેના કારણે તેણીને માથામાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી. તરત જ અમે તેને સદર હોસ્પિટલ સરાઈકેલા લઈ ગયા જ્યાં ડોક્ટરે મલમ લગાવ્યો પરંતુ તે ખૂબ જ લોહી વહી રહ્યો હતો. અને તેને કોઈ અક્કલ નહોતી. અમે તરત જ તેને ટાટાની મુખ્ય હોસ્પિટલમાં લઈ ગયા. ત્યાં તેની સર્જરી થઈ, 48 કલાકના અવલોકન પછી ડૉક્ટરે કહ્યું કે ત્યાંથી બહુ ઓછા ચાન્સ છે. ત્યારબાદ અમે તેમને એરલિફ્ટ કરીને દિલ્હી એઈમ્સ લઈ આવ્યા. લગભગ 7-8 દિવસ સુધી અહીં તેની સારવાર કરવામાં આવી હતી. તે પછી સ્થિતિ સારી હતી, તેનું બ્લડ પ્રેશર ઘણું ઘટી ગયું હતું, તે પછી ખબર પડી કે તેનું બ્રેઈન ડેથ છે. પછી ફરીથી ડૉક્ટર અમને અંગદાન અંગેના પ્રોટોકોલ સાથે બ્રીફ કરી રહ્યા હતા. અમે કદાચ અમારા પિતાને ન કહી શકીએ કે અંગ દાન જેવી વસ્તુ છે કારણ કે અમને લાગતું હતું કે તેઓ તેને ગ્રહણ કરી શકશે નહીં, તેથી અમે તેમના મગજમાંથી તે દૂર કરવા માગતા હતા કે આવું કંઈક થઈ રહ્યું છે. તરત જ અમે તેમને કહ્યું કે ઓર્ગન ડોનેશનની વાત ચાલી રહી છે. ત્યારે તેણે કહ્યું કે ના-ના, આ માતાની ઈચ્છા હતી અને આપણે આ કરવાનું છે. જ્યાં સુધી અમને ખબર પડી કે મમ્મી બચી શકશે નહીં ત્યાં સુધી અમે ખૂબ જ નિરાશ હતા, પરંતુ જેમ જેમ આ અંગદાનની ચર્ચા શરૂ થઈ, તે નિરાશા ખૂબ જ સકારાત્મક બાજુએ ગઈ અને અમે ખૂબ જ સકારાત્મક વાતાવરણમાં આવ્યા. તે કરતી વખતે, અમે રાત્રે 8 વાગ્યે કાઉન્સેલિંગ કર્યું હતું. બીજા દિવસે અમે ઓર્ગન ડોનેશન કર્યું. મમ્મીનો આમાં મોટો વિચાર હતો કે અગાઉ તે આ બાબતોમાં નેત્રદાન અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં ખૂબ સક્રિય હતી. કદાચ આ વિચારથી જ આપણે આટલું મોટું કામ કરી શક્યા છીએ, અને મારા આ બાબત અંગે પિતાના નિર્ણયને કારણે આ બાબત શક્ય બની.

પ્રધાનમંત્રી - કેટલા લોકોને અંગ ઉપયોગી થયા?

અભિજીત જી - તેમનું હૃદય, બે કિડની, લીવર અને બંને આંખોનું દાન કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ચાર લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા અને બે લોકોએ આંખો ગુમાવી.

પ્રધાનમંત્રી- અભિજીત જી, તમારા પિતા અને માતા બંને સન્માનના હકદાર છે. હું તેમને સલામ કરું છું અને તમારા પિતાએ આટલા મોટા નિર્ણયમાં તમારા પરિવારના સભ્યોનું નેતૃત્વ કર્યું, તે ખરેખર ખૂબ જ પ્રેરણાદાયક છે અને હું માનું છું કે માતા માત્ર માતા છે. માતા પોતે પણ એક પ્રેરણા છે. પરંતુ માતા જે પરંપરાઓ છોડે છે તે પેઢી દર પેઢી એક મહાન બળ બની જાય છે. અંગદાન માટે તમારી માતાની પ્રેરણા આજે સમગ્ર દેશમાં પહોંચી રહી છે. આ પવિત્ર કાર્ય અને મહાન કાર્ય માટે હું તમારા સમગ્ર પરિવારને અભિનંદન આપું છું. આભાર અભિજિત જી, અને તમારા પિતાને અમારી શુભેચ્છાઓ પાઠવો.

અભિજીત જી - ચોક્કસ, આભાર.

મિત્રો, 39 દિવસની કૌર હોય કે 63 વર્ષની સ્નેહલતા ચૌધરી, તેમના જેવા દાતાઓ આપણને જીવનનું મહત્વ સમજાવે છે. આપણા દેશમાં આજે મોટી સંખ્યામાં જરૂરિયાતમંદ લોકો છે જેઓ સ્વસ્થ જીવનની આશામાં અંગ દાતાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. મને સંતોષ છે કે અંગદાનને સરળ બનાવવા અને તેને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે સમગ્ર દેશમાં એક સમાન નીતિ પર કામ થઈ રહ્યું છે. આ દિશામાં રાજ્યોની ડોમિસાઈલ કન્ડિશનને પણ દૂર કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, એટલે કે હવે દર્દી દેશના કોઈપણ રાજ્યમાં જઈને અંગ મેળવવા માટે રજીસ્ટ્રેશન કરાવી શકશે. સરકારે અંગદાન માટે 65 વર્ષથી ઓછી વય મર્યાદા દૂર કરવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે. આ પ્રયાસો વચ્ચે હું દેશવાસીઓને વિનંતી કરું છું કે અંગ દાતાઓએ વધુમાં વધુ સંખ્યામાં આગળ આવવું જોઈએ. તમારો એક નિર્ણય ઘણા લોકોના જીવન બચાવી શકે છે, જીવન બનાવી શકે છે.

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, આ નવરાત્રિનો સમય છે, શક્તિની ઉપાસના કરવાનો સમય છે. આજે ભારતની સંભાવનાઓ નવા જોશ સાથે સામે આવી રહી છે, તેમાં આપણી સ્ત્રી શક્તિનો બહુ મોટો રોલ છે. તાજેતરમાં, આવા ઘણા ઉદાહરણો આપણી સામે આવ્યા છે. તમે એશિયાની પ્રથમ મહિલા લોકો પાયલોટ સુરેખા યાદવને સોશિયલ મીડિયા પર જોઈ હશે. વધુ એક રેકોર્ડ સર્જતા સુરેખાજી વંદે ભારત એક્સપ્રેસની પ્રથમ મહિલા લોકો પાયલટ પણ બની છે. આ મહિને, નિર્માતા ગુનીત મોંગા અને દિગ્દર્શક કાર્તિકી ગોન્સાલ્વેસે તેમની ડોક્યુમેન્ટ્રી, 'એલિફન્ટ વ્હિસ્પરર્સ' માટે ઓસ્કાર જીતીને દેશનું નામ રોશન કર્યું. ભાભા એટોમિક રિસચ સેન્ટરના વૈજ્ઞાનિક બહેન જ્યોતિર્મયી મોહંતી દ્વારા દેશ માટે વધુ એક સિદ્ધિ હાંસલ કરવામાં આવી છે. જ્યોતિર્મયને કેમિસ્ટ્રી અને કેમિકલ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે IUPAC તરફથી વિશેષ પુરસ્કાર મળ્યો છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં ભારતની અંડર-19 મહિલા ક્રિકેટ ટીમે T-20 વર્લ્ડ કપ જીતીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો. રાજનીતિ પર નજર કરીએ તો નાગાલેન્ડમાં એક નવી શરૂઆત થઈ છે. નાગાલેન્ડમાં 75 વર્ષમાં પ્રથમ વખત બે મહિલા ધારાસભ્યો જીતીને વિધાનસભા પહોંચી છે. તેમાંથી એક નાગાલેન્ડ સરકારમાં મંત્રી પણ બનાવવામાં આવી છે, એટલે કે રાજ્યની જનતાને પહેલીવાર મહિલા મંત્રી મળી છે.

મિત્રો, થોડા દિવસો પહેલા, હું તે બહાદુર દીકરીઓને પણ મળ્યો હતો જે વિનાશક ભૂકંપ પછી તુર્કીના લોકોની મદદ કરવા ગઈ હતી. આ તમામનો NDRF ટુકડીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. તેની હિંમત અને કૌશલ્યની વિશ્વભરમાં પ્રશંસા થઈ રહી છે. ભારતે યુએન મિશન હેઠળ પીસકીપિંગમાં માત્ર મહિલાઓ માટે એક પ્લાટૂન પણ તૈનાત કરી છે.

આજે આપણી ત્રણેય સેનાઓમાં દેશની દીકરીઓ પોતાની વીરતાનો ઝંડો લહેરાવી રહી છે. ગ્રુપ કેપ્ટન શલિજા ધામી લડાયક એકમમાં કમાન્ડ એપોઇન્ટમેન્ટ મેળવનારી પ્રથમ મહિલા એરફોર્સ અધિકારી બની છે. તેમની પાસે લગભગ 3000 કલાકનો ઉડ્ડયનનો અનુભવ છે. તેવી જ રીતે ભારતીય સેનાના કેપ્ટન શિવા ચૌહાણ સિયાચીનમાં પોસ્ટ થનારી પ્રથમ મહિલા અધિકારી બની છે. શિવને ત્રણ મહિના માટે સિયાચીનમાં પોસ્ટ કરવામાં આવશે જ્યાં તાપમાન માઈનસ સાઈઠ (-60) ડિગ્રી થઈ જશે.

મિત્રો, આ યાદી એટલી લાંબી છે કે તે બધાની અહીં ચર્ચા કરવી મુશ્કેલ છે. આવી તમામ મહિલાઓ, આપણી દીકરીઓ, આજે ભારત અને ભારતના સપનાને ઉર્જા આપી રહી છે. નારી શક્તિની આ ઉર્જા વિકસિત ભારતનું પ્રાણ છે.

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, આ દિવસોમાં સમગ્ર વિશ્વમાં સ્વચ્છ ઉર્જા, પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા વિશે ઘણી વાતો થઈ રહી છે. જ્યારે હું વિશ્વના લોકોને મળું છું, ત્યારે તેઓ ચોક્કસપણે આ ક્ષેત્રમાં ભારતની અસાધારણ સફળતા વિશે વાત કરે છે. ખાસ કરીને જે ઝડપે ભારત સૌર ઉર્જા ક્ષેત્રે આગળ વધી રહ્યું છે તે પોતાનામાં એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે. ભારતના લોકોનો સૂર્ય સાથે સદીઓથી વિશેષ સંબંધ છે. સૂર્યની શક્તિ વિશે આપણી પાસે જે વૈજ્ઞાનિક સમજ છે, સૂર્યની ઉપાસનાની પરંપરાઓ છે તે ભાગ્યે જ અન્ય સ્થળોએ જોવા મળે છે. મને ખુશી છે કે આજે દરેક દેશવાસી સૌર ઉર્જાનું મહત્વ સમજી રહ્યો છે અને સ્વચ્છ ઉર્જા માટે પણ યોગદાન આપવા માંગે છે. 'સબકા પ્રયાસ'ની આ ભાવના આજે ભારતના સૌર મિશનને આગળ લઈ જઈ રહી છે. મહારાષ્ટ્રના પુણેમાં આવા જ એક ઉત્તમ પ્રયાસે મારું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. અહીં MSR-ઓલિવ હાઉસિંગ સોસાયટીના લોકોએ નિર્ણય કર્યો છે કે તેઓ હવે સોસાયટીમાં પીવાનું પાણી, લિફ્ટ અને લાઇટ જેવી સામાન્ય ઉપયોગની વસ્તુઓ માત્ર સૌર ઉર્જાથી ચલાવશે. આ પછી સૌએ સાથે મળીને આ સોસાયટીમાં સોલાર પેનલ લગાવી. આજે આ સોલાર પેનલ્સથી દર વર્ષે લગભગ 90 હજાર કિલોવોટ કલાક વીજળી ઉત્પન્ન થઈ રહી છે. તેનાથી દર મહિને લગભગ 40,000 રૂપિયાની બચત થઈ રહી છે. આ બચતનો લાભ સમાજના તમામ લોકોને મળી રહ્યો છે.

મિત્રો, પૂણેની જેમ જ દમણમાં દીવ અને દીવમાં જે એ લગ જિલ્લો છે, ત્યાંના લોકોએ પણ અદ્ભુત કામ બતાવ્યું છે. તમને ખબર જ હશે કે દીવ સોમનાથની નજીક છે. દીવ ભારતનો પહેલો જિલ્લો બન્યો છે, જે દિવસના સમયે તેની તમામ જરૂરિયાતો માટે 100% સ્વચ્છ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરે છે. દીવની આ સફળતાનો મંત્ર પણ દરેકનો પ્રયાસ છે. એક સમયે વીજ ઉત્પાદન માટે સંસાધનોનો પડકાર હતો. લોકોએ આ પડકારને ઉકેલવા માટે સૌર ઉર્જા પસંદ કરી. અહીં બંજર જમીન અને ઘણી ઇમારતો પર સોલાર પેનલ લગાવવામાં આવી હતી. આ પેનલોથી દીવમાં દિવસના સમય કરતાં વધુ વીજળી ઉત્પન્ન થઈ રહી છે. આ સોલાર પ્રોજેક્ટથી લગભગ 52 કરોડ રૂપિયા વીજળીની ખરીદી પર ખર્ચવામાં આવ્યા છે. જેના કારણે પર્યાવરણનો પણ ઘણો બચાવ થયો છે.

મિત્રો, તેઓએ પૂણે અને દીવમાં જે કર્યું છે, આવા પ્રયાસો દેશભરમાં અન્ય ઘણી જગ્યાએ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ બતાવે છે કે આપણે ભારતીયો પર્યાવરણ અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે કેટલા સંવેદનશીલ છીએ અને આપણો દેશ ભાવિ પેઢી માટે કેટલા જાગ્રત છે. આવા તમામ પ્રયાસોની હું હૃદયપૂર્વક પ્રશંસા કરું છું.

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, આપણા દેશમાં, સમયની સાથે, પરિસ્થિતિ અને સંજોગો અનુસાર, ઘણી પરંપરાઓ વિકસિત થાય છે. આ પરંપરાઓ આપણી સંસ્કૃતિની શક્તિમાં વધારો કરે છે અને તેને દરરોજ નવું જોમ પણ આપે છે. થોડા મહિના પહેલા કાશીમાં આવી જ એક પરંપરા શરૂ થઈ હતી. કાસી-તમિલ સંગમ દરમિયાન, કાસી અને તમિલ પ્રદેશ વચ્ચેના સદીઓ જૂના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. 'એક ભારત-શ્રેષ્ઠ ભારત'ની ભાવના આપણા દેશને શક્તિ આપે છે. જ્યારે આપણે એકબીજા વિશે જાણીએ છીએ અને જાણીએ છીએ, ત્યારે આ એકતાની લાગણી વધુ મજબૂત બને છે. એકતાની આ ભાવના સાથે આવતા મહિને ગુજરાતના વિવિધ ભાગોમાં 'સૌરાષ્ટ્ર-તમિલ સંગમ' યોજાવા જઈ રહ્યું છે. 'સૌરાષ્ટ્ર-તમિલ સંગમ' 17 થી 30 એપ્રિલ સુધી ચાલશે. 'મન કી બાત'ના કેટલાક શ્રોતાઓને આશ્ચર્ય થશે કે ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રનો તામિલનાડુ સાથે શું સંબંધ છે? હકીકતમાં, સદીઓ પહેલા સૌરાષ્ટ્રમાંથી ઘણા લોકો તમિલનાડુના જુદા જુદા ભાગોમાં સ્થાયી થયા હતા. આ લોકો આજે પણ 'સૌરાષ્ટ્રી તમિલ' તરીકે ઓળખાય છે. આજે પણ સૌરાષ્ટ્રની કેટલીક ઝલક તેમની ખાણી-પીણી, જીવનશૈલી અને સામાજિક સંસ્કારોમાં જોવા મળે છે. તમિલનાડુના ઘણા લોકોએ મને આ ઘટના અંગે પ્રશંસાત્મક પત્રો લખ્યા છે. મદુરાઈમાં રહેતા જયચંદ્રનજીએ ખૂબ જ ભાવનાત્મક વાત લખી છે. તેમણે કહ્યું છે કે - "હજાર વર્ષ પછી, સૌપ્રથમવાર કોઈએ આ સૌરાષ્ટ્ર-તામિલ સંબંધો વિશે વિચાર્યું છે, સૌરાષ્ટ્રમાંથી તમિલનાડુમાં સ્થાયી થયેલા લોકોને પૂછ્યું છે." જયચંદ્રનના શબ્દો હજારો તમિલ ભાઈ-બહેનોની અભિવ્યક્તિ છે.
મિત્રો, હું 'મન કી બાત'ના શ્રોતાઓને આસામ સંબંધિત એક સમાચાર વિશે જણાવવા માંગુ છું. આનાથી 'એક ભારત-શ્રેષ્ઠ ભારત'ની ભાવના પણ મજબૂત થાય છે. તમે બધા જાણો છો કે અમે વીર લસિત બોરફૂકન જીની 400મી જન્મજયંતિ ઉજવી રહ્યા છીએ. વીર લસિત બોરફૂકને ગુવાહાટીને અત્યાચારી મુઘલ સલ્તનતના હાથમાંથી આઝાદ કરાવ્યું હતું. આજે દેશ આ મહાન યોદ્ધાની અદમ્ય હિંમતથી પરિચિત થઈ રહ્યો છે. થોડા દિવસો પહેલા લસિત બોરફૂકનના જીવન પર આધારિત નિબંધ લેખન અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે આ માટે લગભગ 45 લાખ લોકોએ નિબંધ મોકલ્યા હતા. તમને એ જાણીને પણ ખુશી થશે કે હવે તે ગિનિસ રેકોર્ડ બની ગયો છે. અને સૌથી મોટી અને આનંદની વાત એ છે કે, વીર લસિત બોરફૂકન પર લખાયેલા આ નિબંધોમાં લગભગ 23 અલગ-અલગ ભાષાઓમાં લખવામાં આવ્યા છે અને લોકો દ્વારા મોકલવામાં આવ્યા છે. આમાં, આસામી ભાષા સિવાય, લોકોએ હિન્દી, અંગ્રેજી, બાંગ્લા, બોડો, નેપાળી, સંસ્કૃત, સંથાલી જેવી ભાષાઓમાં નિબંધો મોકલ્યા છે. આ પ્રયાસનો ભાગ બનેલા દરેક વ્યક્તિની હું હૃદયપૂર્વક પ્રશંસા કરું છું.

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, જ્યારે કાશ્મીર અથવા શ્રીનગરની વાત આવે છે, ત્યારે આપણા મગજમાં સૌથી પહેલું ચિત્ર તેના મેદાનો અને દાલ તળાવનું આવે છે. આપણામાંના દરેક દાલ સરોવરના નજારાનો આનંદ માણવા માંગે છે, પરંતુ, દાલ સરોવર વિશે એક વધુ ખાસ વાત છે. દાલ તળાવ તેના સ્વાદિષ્ટ લોટસ સ્ટેમ્સ માટે પણ જાણીતું છે. દેશના જુદા જુદા સ્થળોએ કમળની દાંડી અલગ-અલગ નામે ઓળખાય છે. કાશ્મીરમાં તેમને નાદરુ કહેવામાં આવે છે. કાશ્મીરના નાદરુની માંગ સતત વધી રહી છે. આ માંગને ધ્યાનમાં રાખીને, દાલ સરોવરમાં નાદરુની ખેતી કરતા ખેડૂતોએ એક એફપીઓની રચના કરી છે. લગભગ 250 ખેડૂતો આ એફપીઓમાં જોડાયા છે. આજે આ ખેડૂતોએ તેમના નાદરુ વિદેશમાં મોકલવાનું શરૂ કર્યું છે. થોડા સમય પહેલા જ આ ખેડૂતોએ UAEમાં બે માલ મોકલ્યા છે. આ સફળતા માત્ર કાશ્મીરને પ્રખ્યાત નથી બનાવી રહી, પરંતુ આના કારણે સેંકડો ખેડૂતોની આવકમાં પણ વધારો થયો છે.

મિત્રો, ખેતી સાથે જોડાયેલા કાશ્મીરના લોકોનો આવો જ એક પ્રયાસ આજકાલ તેની સફળતાની સુવાસ ફેલાવી રહ્યો છે. તમે વિચારતા હશો કે હું શા માટે સફળતાની સુગંધની વાત કરું છું - તે સુગંધની વાત છે, તે ફક્ત સુગંધની વાત છે! વાસ્તવમાં, જમ્મુ-કાશ્મીરના ડોડા જિલ્લામાં એક નગર 'ભાદરવાહ' છે. અહીંના ખેડૂતો દાયકાઓથી પરંપરાગત મકાઈની ખેતી કરતા હતા, પરંતુ કેટલાક ખેડૂતોએ કંઈક અલગ કરવાનું વિચાર્યું. તે ફ્લોરીકલ્ચર તરફ વળ્યો, એટલે કે ફૂલોની ખેતી. આજે, લગભગ 2500 ખેડૂતો (2500 ખેડૂતો) અહીં લવંડરની ખેતી કરી રહ્યા છે. તેમને કેન્દ્ર સરકારના સુગંધ મિશનની પણ મદદ મળી છે. આ નવી ખેતીથી ખેડૂતોની આવકમાં ઘણો વધારો થયો છે અને આજે લવંડરની સાથે-સાથે તેમની સફળતાની સુગંધ દૂર દૂર સુધી પ્રસરી રહી છે.

મિત્રો, જ્યારે કાશ્મીરની વાત હોય, કમળની વાત હોય, ફૂલોની વાત હોય, સુગંધની વાત હોય, ત્યારે કમળના ફૂલ પર બિરાજમાન મા શારદાનું સ્મરણ થાય તે સ્વાભાવિક છે. થોડા દિવસો પહેલા કુપવાડામાં મા શારદાનું ભવ્ય મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું.

શરૂ. આ મંદિર એ જ માર્ગ પર બનેલ છે જ્યાંથી એક સમયે શારદા પીઠના દર્શન કરવા જતા હતા. આ મંદિરના નિર્માણમાં સ્થાનિક લોકોએ ઘણી મદદ કરી છે. હું જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકોને આ શુભ કાર્ય માટે અભિનંદન આપું છું.

મારા વ્હાલા દેશવાસીઓ, આ વખતે 'મન કી બાત'માં બસ એટલું જ. મન કી બાતના સોમા (100મા) એપિસોડમાં આગલી વખતે મળીશું. આપ સૌએ આપના સૂચનો અવશ્ય મોકલશો. આ માર્ચ મહિનામાં હોળીથી લઈને નવરાત્રી સુધીના અનેક તહેવારો અને તહેવારોમાં આપણે વ્યસ્ત રહીએ છીએ. પવિત્ર રમઝાન માસ પણ શરૂ થઈ ગયો છે. આગામી થોડા દિવસોમાં શ્રી રામ નવમીનો મહા પર્વ પણ આવવાનો છે. આ પછી મહાવીર જયંતિ, ગુડ ફ્રાઈડે અને ઈસ્ટર પણ આવશે. એપ્રિલ મહિનામાં, આપણે ભારતની બે મહાન હસ્તીઓની જન્મજયંતિ પણ ઉજવીએ છીએ. આ બે મહાપુરુષો છે - મહાત્મા જ્યોતિબા ફૂલે અને બાબાસાહેબ આંબેડકર. આ બંને મહાપુરુષોએ સમાજમાંથી ભેદભાવ દૂર કરવામાં અભૂતપૂર્વ યોગદાન આપ્યું હતું. આજે આઝાદીના સુવર્ણ યુગમાં આપણે આવા મહાન વ્યક્તિત્વો પાસેથી શીખવાની અને તેમની પાસેથી સતત પ્રેરણા લેવાની જરૂર છે. આપણે આપણી ફરજો પ્રથમ રાખવાની છે. મિત્રો, હાલમાં કેટલીક જગ્યાએ કોરોના પણ વધી રહ્યો છે. એટલા માટે તમારે બધાએ સાવચેતી રાખવી પડશે, સ્વચ્છતાનું પણ ધ્યાન રાખવું પડશે. આવતા મહિને, મન કી બાતના 100મા એપિસોડમાં, આપણે ફરી મળીશું, ત્યાં સુધી મને વિદાય આપીશું. આભાર. નમસ્તે.