લતા મંગેશકર (1929-2022): મેરી આવાજ હી મેરી પહેચાન હે.......

ઉંમર કોઈ પણ હોય પરંતુ આજે પણ લતા દીદીનો મખમલી અવાજ આપણા હૃદયમાં હંમેશા માટે કોતરાઈ ગયો છે. ન માત્ર ભારત દેશ પણ સમગ્ર વિશ્વ આજે શોકગ્રસ્ત છે. દીદીએ પોતાના સ્વરથી સમગ્ર વિશ્વને વસુદ્યૈવ કુંટુંબ કમ સૂત્રની માળામાં પરોવીને રાખ્યું હતું. લતા દીદીના સંગીતે તેમને અમરત્વની તરફ અગ્રેસર કર્યા છે. તેમના અદ્વિતિય યોગદાનને આપણે ક્યારેય નહીં ભૂલી શકીએ. લતા દીદીનો અવાજ અમર છે. નાનપણથી અંતિમ શ્વાસ સુધી પોતાની કળાને સમર્પિત રહ્યાં.

પીએમ મોદીના ગાયક પ્રશંસક પણ

એક એવી વ્યક્તિ જેના સિંગિંગ ફેન પણ પીએમ મોદી છે, અને આ જ કારણ છે કે તે પ્રભાવિત થાય છે અને તેમને મળવા તેમના ઘરે પહોંચે છે. સ્વર કોકિલા લતા મંગેશકરને દેશ તરફથી એટલો જ પ્રેમ મળ્યો જેટલો વિશ્વને મળ્યો. તેમના દિલની પીડા આ ગીતો દ્વારા ખૂબ જ સારી રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવી છે...
 

ઘણા ઉતાર-ચઢાવ જોયા છે

લતા મંગેશકર, એક નામ જે આજે દરેકના હોઠ પર છે, જેમણે બોલિવૂડની ચમકથી ઘણા ઉતાર-ચઢાવ જોયા છે… પરંતુ બોલિવૂડમાં લતા મંગેશકરે પોતાને માટે જે વિશિષ્ટ સ્થાન બનાવ્યું છે તે સ્થાન આજે બીજુ કોઈ વ્યક્તિ લઈ  શકશે નહીં.

અંદાજે 3 હજારથી વધુ ગીતો ગાયા છે.....

હવે વ્યક્તિત્વ મોટું છે, તો તેમના કિસ્સાઓ પણ મોટા જ હોવાના. જે દરેક વ્યક્તિ જાણવા માંગે છે. લતા મંગેશકરનું બાળપણનું નામ હેમા હતું. પરંતુ તેના પિતા દીનાનાથ મંગેશકરના નાટક 'ભવબંધન'ના પાત્ર લતિકાથી પ્રભાવિત થઈને તેનું નામ બદલીને લતા રાખ્યું હતું.  લગભગ 30 હજારથી વધુ ગીતો ગાઈ ચૂકેલા લતા મંગેશકરનાં ગીતો એવાં છે કે આજે પણ દૂરથી સાંભળો તો જાણે સૂકાં વૃક્ષો પણ લીલાં થઈ જાય.

સંગીતકારોની લાઇન, જે ક્યારેય સમાપ્ત ન થઈ હતી 

રમવાની ઉંમરે લતાજીના પિતાનો સાથ છૂટી ગયો..… પરંતુ તેઓ ભાઈ-બહેનમાં સૌથી મોટા હતા, તેથી ફરજ સામે તેમની આંખો સુકાઈ ગઈ… પરિવારની જવાબદારી તેમના માથા પર હતી, જેના માટે તેમણે ફિલ્મો, ગીતો કર્યા. અને તેમા પણ અવાજ આપ્યો…એક દિવસ એવો પણ હતો જ્યારે તેમના સ્વરને ખૂબ પાતળો ગણવામાં  આવ્યો પણ એ દિવસ પણ દૂર ન હતો કે તેઓ સ્વર સામ્રાજ્ઞી બની ગયા..પછી તેમની સામે સંગીતકારોની લાઇન ક્યારેય ખતમ ન થઈ, 

ગુલામ અલી ખાન લતાજીના વિશ્વાસુ છે

એક જમાનામાં ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાન લતાજીના અવાજથી મોહિત હતા. ગુલામ સાહેબે પણ પંડિત જસરાજની સામે લતાજીના વખાણ કર્યા હતા. આ એ જ ગુલામ સાહેબ છે, જેમની આગળ દરેક સંગીતપ્રેમીનું માથું નમી જાય છે.

એ મેરે વતન કે લોગો....... 

માત્ર સંગીત પ્રેમીઓ જ નહીં, પરંતુ જીવનના દરેક ક્ષેત્રના લોકો છે જેઓ તેમની ગાયકીને પસંદ કરે છે. વાત એમ છે કે ચીન સાથે 1962ના યુદ્ધને માત્ર એક વર્ષ જ થયું હતું. 1963માં સૈનિકોની વચ્ચે લતાજીએ કહ્યું હતું કે 'ઓ મેરે વતન કે લોગો ! જરા આંખ મે ભરલો પાની, ગાયું… એ એક ક્ષણે શ્રોતાઓના હૃદયને હચમચાવી નાખ્યું, દરેકની આંખો આંસુઓથી ભરાઈ ગઈ… તો આવા હતા લતાજી

જ્યારે પીએમ મોદી ભાવુક થઈ ગયા

50 વર્ષ બાદ ઓ મેરે વતન કે લોગો,.... આ ગીતની સુવર્ણ જયંતિ પૂર્ણ થવા પર લતાજીનું આ ગીત તેમના જ મુખેથી સાંભળીને પીએમ મોદી પણ ભાવુક થઈ ગયા. તેણે કહ્યું- દીદીનું આ ગીત અમર છે. પીએમે કહ્યું કે તમે ખરેખર ભારત રત્ન છો, તમારા ગાવાના જેટલા વખાણ કરવામાં આવે તેટલા ઓછા છે.
 

મે દેશ નહીં બિકને દૂંગા..... 

તાજેતરમાં જ જ્યારે પીએમ મોદીએ મંચ પરથી પ્રસૂન જોશીનું ગીત મેં દેશ નહીં બિકને દૂંગા રિપીટ કર્યું, તો લોકોને તે ઘણું પસંદ આવ્યું. પરંતુ જ્યારે લતા મંગેશકરે પોતાનો અવાજ આપ્યો ત્યારે ગીતને ચાર ચાંદ લાગી ગયા.

લતા દીદી, મુદ્દો તમારી યાદોનો છે...

લતા દીદી, ભલે આ ઉદાસીનો સમય પસાર થઈ જાય, પણ મુદ્દો તમારી યાદોનો છે... તમે અમારા વિચારોમાં અને અમારા હૃદયમાં હંમેશા રહેશો રહેશે... તમારો અવાજ અમે અમારા જીવનમાં ઉધાર લીધો છે, જેની યાદમાં અમે વ્યાજ ચૂકવતા રહીશું. આખી જીંદગી....

''મેરી આવાજ હી મેરી પહેચાન હે , ગર યાદ રહે.." મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરે પોતાનો અવાજ આપીને આ ગીતને અમર કરી દીધું. દેશની પ્રસિદ્ધ ગાયિકા અને અવાજ નાઇટિંગેલ, ભારતીય સંગીતની છત્રપ રાણી લતા મંગેશકરે દુનિયાને અલવિદા કહ્યું. આજે રવિવારે સવારે મુંબઈની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. તેઓ 92 વર્ષની હતા. કોવિડ-19 માટે પોઝિટિવ આવ્યા બાદ 8 જાન્યુઆરીએ તેને હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા. તેમના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને આખો દેશ શોકમાં ગરકાવ થઈ ગયો છે. કેન્દ્ર સરકારે પીઢ ગાયિકા લતા મંગેશકરના નિધન પર બે દિવસના રાષ્ટ્રીય શોકની જાહેરાત કરી છે.

હિન્દી ફિલ્મોના પ્લેબેક સિંગિંગમાં સૌથી મધુર નામ

લતા મંગેશકર માત્ર હિન્દી ફિલ્મોના પ્લેબેક સિંગિંગમાં સૌથી મધુર નામ રહ્યં છે. સાથે જ હિન્દી સિનેમાના સર્વોચ્ચ એવોર્ડ દાદાસાહેબ ફાળકે અને ભારત રત્નથી સન્માનિત વ્યક્તિત્વ હતા. તેણે 1 હજારથી વધુ હિન્દી ફિલ્મોમાં પ્લેબેક સિંગિંગનું કામ કર્યું.

પિતા તરફથી અમૂલ્ય વારસો

લતા મંગેશકરનો જન્મ 28 સપ્ટેમ્બર 1929ના રોજ મધ્યપ્રદેશના ઈન્દોરમાં થયો હતો. તેમના પિતા દીનાનાથ મંગેશકર શાસ્ત્રીય ગાયક હતા અને નાટકોમાં અભિનય કરતા હતા. લતા મંગેશકર તેમના પાંચ ભાઈ-બહેનોમાં સૌથી મોટા હતા.

5 વર્ષની ઉંમરથી ગાવાનું શીખવાનું શરૂ કર્યું

લતા મંગેશકરે 5 વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતા દીનાનાથ મંગેશકર પાસેથી ગાવાનું શીખવાનું શરૂ કર્યું અને પછી તેમના નાટકોમાં અભિનય કર્યો. તે ભણવા માટે શાળાએ ગયા ન હતા. તેમના પિતા અને તેમના ગુરુઓએ આપેલા ગાયન પાઠમાં, તેમણે આકાશવાણીને કહ્યું, મારા પિતાની એક નાટક કંપની હતી અને તેઓ તેમાં કામ કરતા હતા. તે શાસ્ત્રીય પણ ગાતા હતા અને તેમણે જ મને શાસ્ત્રીય સંગીત શીખવ્યું હતું. એક દિવસ એવું બન્યું કે તેમના એક શિષ્ય રિયાઝ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે મારા પિતાજીએ તેમને કહ્યું કે તમે થોડીવાર માટે આ રાગ પર રિયાઝ કરો, હું થોડીવારમાં આવીશ. તે સમયે હું બહાર વરંડામાં રમી રહી હતી, તેથી તેના શિષ્યો જે ગાતા હતા તે થોડું ખોટું હતું. હું ગઈ અને તેમને ઠીક કર્યા. મેં તેને કહ્યું કે આ રાગ આવો નહીં પણ આવો હશે.

...અને કંઈક આવી રીતે થઈ તેની પ્રતિભાની ઓળખ

તે સમયે મારા પિતાએ આ બધું બહારથી સાંભળ્યું હતું. તે સમયે મારા પિતાએ મને કશું કહ્યું ન હતું. આ પછી રાત્રે મારી માતાને ફોન કરીને કહ્યું કે આટલી સારી ગાયિકા ઘરમાં છે અને હું બહાર લોકોને શીખવી રહ્યો છું, તો આ બહુ સારી વાત નથી. બીજા દિવસે મારા પિતાએ મને સવારે જગાડી અને કહ્યું બેસ, ચાલ હું તને ગાવાનું શીખવીશ. મારા પિતાના અવસાન પછી મેં અમાન અલી ખાન સાહબ અને અમાનત ખાન સાહબ પાસેથી ગાવાનું શીખ્યું. સૌથી પહેલા હું આનો શ્રેય મારા પિતાને આપું છું. મને જે નામ મળ્યું તેની પાછળ તેમના આશીર્વાદ છે.

13 વર્ષની ઉંમરે ખભા પર મોટી જવાબદારી આવી ગઈ

જ્યારે લતા મંગેશકર માત્ર 13 વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું અને તેમણે પરિવારને ટેકો આપવા માટે એક વ્યાવસાયિક તરીકે ગાવાનું શરૂ કર્યું. 1942માં તેને મરાઠી ફિલ્મ 'પહેલી મંગલા ગૌર'માં એક નાનકડો રોલ મળ્યો અને તેણે તેમાં એક ગીત પણ ગાયું. તેમણે 1943માં તેમનું પહેલું હિન્દી ગીત ગાયું હતું. આ તક તેમને તેમના પિતાના મિત્ર વિનાયક દામોદર કર્ણાટકીએ આપી હતી.

1945માં હિન્દી ફિલ્મોમાં પ્લેબેક સિંગિંગ શરૂ કર્યું

લતા મંગેશકર 1945માં મુંબઈ આવ્યા હતા. જ્યાં તેણે હિન્દી ફિલ્મોમાં પ્લેબેક સિંગિંગ કરવાનું શરૂ કર્યું. અહીં તે સંગીત દિગ્દર્શકો વસંત દેસાઈ અને ગુલામ હૈદરના સંપર્કમાં આવી. તેમણે 1946માં આવેલી ફિલ્મ ‘સુભદ્રા’ અને 1948માં આવેલી ફિલ્મ ‘મજબૂર’માં ગાયું હતું.

પોતાના ગાયેલા ગીતોથી ખૂબ રોમાંચિત હતા

તેઓએ શરૂઆતના દિવસોમાં, તેઓએ ગાયેલા ગીતોથી કેટલા મંત્રમુગ્ધ હતા તેનું વર્ણન કર્યું, "જ્યારે મેં પહેલું રેકોર્ડિંગ કર્યું અને મારો પહેલો રેકોર્ડ આવ્યો ત્યારે હું તે રેડિયો પર વાગે તેની રાહ જોઈ હું પાસે જ બેઠી રહેતી હતી. કે ક્યાંક કોઈની ફરમાઈશ આવે અને મારું ગીત વાગે. પણ હવે હું એટલા બધા ગીતો વગાડું છું કે તેની મારા પર બહુ અસર થતી નથી.

ગીતનો મૂડ સમજવા માટે ઉર્દૂ ભાષા શીખી

તે સમયની હિન્દી ફિલ્મોના ગીતો ઉર્દૂ શબ્દોથી ભરેલા હતા. તેથી જ લતા મંગેશકરે પણ ઉર્દૂ ભાષા શીખી અને ગીતની અભિવ્યક્તિઓ સમજીને ગાવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે તેમની ગાયકી ખીલવા લાગી. લતા મંગેશકરે આ વિષયમાં કહ્યું હતું કે, 'એક કલાકાર માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ગીતનો મૂડ શું છે તે સમજવું, અને કવિતાને જેમ છે તેમ સમજવી ખૂબ જ જરૂરી છે. શરૂઆતમાં મને માસ્ટર સાહેબે કહ્યું કે મેમસાહેબ, પહેલા તમે ગીતનો અર્થ સમજો અને પછી ગાઓ. તેથી મને તે યાદ આવ્યું અને તે સમયથી મેં શરૂઆત કરી કે પહેલા મને ગીતનો અર્થ સમજાતો હતો અને પછી જ્યારે પણ હું ગાઉં છું ત્યારે મને લાગે છે કે જો હું તે પાત્ર હોત અને હું આવો હોત તો પરિસ્થિતિ મારી હોય તો હું શું કરું? હું સાથે આવ્યો હતો? એ જ વિચારીને હું ગાયું છું.'

નૂરજહાંની શૈલીમાં ગાવાનું શરૂ કર્યું, પછી પોતાની ગાવાની શૈલી બદલી

લતા મંગેશકરે શરૂઆતમાં તે સમયની પ્રખ્યાત ગાયિકા નૂરજહાંની શૈલીમાં ગાવાનું શરૂ કર્યું અને જ્યારે તે નૂર જહાંને મળી ત્યારે તેણે નૂરજહાંના સૂચનને અનુસરીને તેની ગાવાની શૈલી બદલી. આ અંગે લતા મંગેશકર કહે છે કે, 'નૂરજહાં જીએ મને પહેલીવાર કોલ્હાપુરમાં જ્યારે હું 15 વર્ષની હતી ત્યારે મળી હતી.  હું જે કંપનીમાં કામ કરતી હતી, એ જ નિર્માતા હિન્દી પિક્ચર બનાવી રહ્યા હતા જેમાં નૂરજહાં જી હીરોઈન હતા અને હું એક નાની છોકરીનો રોલ કરી રહી હતી. જ્યારે હું પહેલીવાર તેમને સ્ટુડિયોમાં મળવા ગઈ ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ મને તેમના માટે ખૂબ માન હતું અને મને તેમનું ગીત ખૂબ જ ગમે છે, તેથી તે સમયે હું મૌન થઈને ત્યાં જ બેસી રહી. તો અમારા નિર્માતાએ આવીને કહ્યું કે નૂરજહાં જી એક લતા છે અને ખૂબ સારું ગાય છે. તેના પર નૂરજહાંજીએ કહ્યું કે ભાઈ, પછી આપણે પણ સાંભળીશું, ત્યારે મેં તેમને જય-જયવંતી રાગમાં એક શાસ્ત્રીય વાત કહી હતી. આનાથી તે ખૂબ જ ખુશ થઈ ગયા અને કહેવા લાગી કે મહેનત કરો, મહેનત કરશે તો તું પણ અમારી જેમ સિંગર બની જશે. મને તેના શબ્દો યાદ આવ્યા. તે પછી હું તેને બહુ મળી શકી નહીં. એકવાર હું તેમને વાઘા બોર્ડર પર મળી હતી. અમે ત્યાં દોઢ કલાક મળી શક્યા. તે પછી હું તેને ફરીથી મળી નહીં પરંતુ તે પછી અમે ટેલિફોન પર વાત કરતા હતા. નૂરજહાં જી મને હંમેશા પ્રેમ કરતી રહી છે. મેં ફિલ્મ સંગીતમાં તેમના ગીતો સાંભળીને ગીતો કેવી રીતે બોલવા તે શીખી લીધું છે અને મને તે ખૂબ જ પસંદ આવ્યા છે.

જાણીતા સંગીત નિર્દેશકો સાથે કામ કર્યું

લતા મંગેશકરે ગાયેલું 1949માં આવેલી ફિલ્મ "મહલ"નું ગીત "આયેગા આને વાલા" ખૂબ જ પ્રખ્યાત થયું હતું. તેના સંગીત નિર્દેશક ખેમચંદ પ્રકાશ હતા. આ પછી, 1950 ના દાયકામાં, લતા મંગેશકરે જાણીતા સંગીત નિર્દેશકો અનિલ બિસ્વાસ, ગુલામ હૈદર, શંકર જયકિશન, નૌશાદ, સચિન દેવ બર્મન, હુસ્નલાલ ભગતરામ, સી. રામ ચંદ્ર, સલિલ ચૌધરી, ખય્યામ, રવિ, રોશન, કલ્યાણજી આનંદજીને બનાવ્યા. , મદન મોહન વગેરે સાથે ગીતો રેકોર્ડ કર્યા.

ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાને લતા દીદીની ધૂન પકડવા વિશે કહ્યું હતું...

લતા મંગેશકરે ઘણી ફિલ્મોમાં રાગો પર આધારિત ગીતો વિના પ્રયાસે ગાયા છે. શાસ્ત્રીય સંગીતમાં તેમની નિપુણતાને કારણે, સંગીત નિર્દેશકો તેમને શાસ્ત્રીય સંગીત પર આધારિત ગીતો માટે પસંદ કરતા હતા. આ ઉપરાંત લતા મંગેશકરે ભજન અને ગઝલ પણ સહજતાથી ગાયા છે. ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાને એક વખત પોતાની ધૂનની પકડ વિશે કહ્યું હતું કે તેનો સ્વર ક્યારેય ડગમગતો નથી. આ અંગે લતા મંગેશકરે કહ્યું હતું કે, “મને ભજન અને ગઝલ ગાવાનું પણ ગમે છે. ક્લાસિકલ ટાઈપ પર કોઈ ગીત હોય તો એ ગીતમાં મને વધુ ગમે છે.

"એ મેરે વતન કે લોગોં" ગીત ભારતના લોકોના હોઠ સુધી પહોંચ્યું.

1960 ના દાયકામાં, લતા મંગેશકર દ્વારા ગાયેલા "અલ્લાહ તેરો નામ અને પ્રભુ તેરો નામ" ગીતો ખૂબ પ્રખ્યાત થયા. કવિ પ્રદીપનું 1963માં ભારત-ચીનની પૃષ્ઠભૂમિમાં તેમના દ્વારા ગાયેલું ગીત "એ મેરે વતન કે લોગોં" ભારતના લોકોની જીભ પર ચડી ગયું હતું.

ફિલ્મ પ્રોફેશનલ લાઈફમાં હજારો સોલો અને ગ્રુપ ગીતો ગાયાં

લતા મંગેશકરે તેમની ફિલ્મી કારકિર્દીમાં હજારો સોલો-ડ્યુએટ અને સમૂહ ગીતો ગાયા હતા. તેણે કિશોર કુમાર, મન્ના ડે, મુકેશ, મોહમ્મદ રફી, મહેન્દ્ર કપૂર, કુમાર સાનુ, એસપી બાલાસુબ્રમણ્યમ, મોહમ્મદ અઝીઝ, સોનુ નિગમ, ઉદિત નારાયણ વગેરે સહિત લગભગ દરેક ગાયક સાથે ગીતો ગાયા.

આર. ડી બર્મનનું આ ગીત ખૂબ ગમ્યું

લતા મંગેશકરે પોતાના કેટલાક મનપસંદ ફિલ્મી ગીતો વિશે જણાવ્યું જે તેણે ગાયું હતું, “મારા ફિલ્મી ગીતોમાં મને જે ગમે છે તે છે આર.નું “બીટી ના બિથાઈ રૈના”. ડી બર્મનનું ગીત જે મને ખૂબ ગમે છે. આ સિવાય તેમના મનપસંદ ગીતોમાં “ઈન્હી લોગ ને…ઈન્હી લોગ ને…ઈન્હી લોગ ને…લે લેના દુપટ્ટા મેરા”નો સમાવેશ થાય છે.